Όταν το αεροπλάνο, που μετέφερε τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, προσγειώθηκε στο αεροδρόμιο στις 2 το πρωί της 24ης Ιουλίου του 1974, όλοι γνώριζαν πως ήταν η τελευταία λύση για την πτώση του χουντικού καθεστώτος.
Οι αστικές πολιτικές δυνάμεις, οι αντιστασιακές δυνάμεις και ο λαός τον υποδέχτηκαν θερμά. Για την Αριστερά ήταν λύση ανάγκης.
Πώς φτάσαμε στη λύση Καραμανλή
Τον αντιδικτατορικό αγώνα λαβώνει η διάσπαση του Κομμουνιστικού Κόμματος τον Φεβρουάριο του 1968.
Αποτέλεσμα: Η διάσπαση των αντιστασιακών δυνάμεων της Αριστεράς, ενόσω ακόμη διαμορφωνόταν. Το Πατριωτικό Μέτωπο ως η πρώτη αντιδικτατορική οργάνωση, αναλαμβάνει διά του επικεφαλής του, Μίκη Θεοδωράκη, να ενώσει τα αντιμαχόμενα στρατόπεδα. Μάταια.
• 28 Μαρτίου 1969. Ο Σεφέρης, έπειτα από 2 ολόκληρα χρόνια σιωπής, καταγγέλει επιτέλους τη χούντα. Αστοί πολιτικοί και διανοούμενοι αρχίζουν να μιλούν εναντίον της δικτατορίας.
• Παρίσι, 29 Απριλίου 1970. 700 δημοσιογράφοι παρακολουθούν τον Θεοδωράκη να καταγγέλει τη χούντα και να περιγράφει τις διώξεις και τα βασανιστήρια στην Ελλάδα. Δίπλα του στο πάνελ κάθονται η Μελίνα Μερκούρη και ο Αντώνης Μπριλλάκης. Το ελληνικό πρόβλημα διεθνοποιείται.
• Στην ίδια συνέντευξη ο Θεοδωράκης, ως πρόεδρος του ΠΑΜ, καλεί όλες τις αντιδικτατορικές οργανώσεις σε ενότητα και προτείνει την ίδρυση του Εθνικού Αντιστασιακού Συμβουλίου (ΕΑΣ) με πρώτο και βασικό στόχο την ανατροπή της δικτατορίας. Προτείνει ένα πρόγραμμα διακυβέρνησης. (Μίκης Θεοδωράκης, Το Χρέος, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2η έκδοση, 2011, τ. Α’ σ.217)
Σε ερώτηση δημοσιογράφου ποιον έβλεπε για επικεφαλής της Αντίστασης ο Θεοδωράκης απάντησε: τον Ανδρέα Παπανδρέου.
Την ίδια περίοδο στην Ελλάδα η αντίσταση αναπτερώνεται. Οι αντιχουντικές οργανώσεις πληθαίνουν. Στην Αθήνα κυρίως, αναπτύσσεται έντονη αντιστασιακή δράση. Αστοί πολιτικοί και πανεπιστημιακοί που είχαν εκδιωχθεί καταγγέλλουν τη χούντα. Το Συμβούλιο της Ευρώπης ετοιμάζεται να αποπέμψει την Ελλάδα από τους κόλπους του.
Όμως, ενώ οι συνθήκες της ανατροπής της χούντας ωριμάζουν μέρα με την ημέρα η ενότητα δεν πραγματοποιείται. Οι ηγεσίες της κομμουνιστικής Αριστεράς αλληλοσπαράζονται. Την ίδια στιγμή, οι κομμουνιστές μέσα στις φυλακές και στα νησιά εκτοπισμού υφίστανται μαρτύρια. Το μήνυμα της ενότητας που περιμένουν δεν φτάνει ποτέ.
Η ελπίδα της επαναστατικής ανατροπής της χούντας και με σοσιαλιστική προοπτική σβήνει. Η αστική λύση φαντάζει όλο και πιο εφικτή.
Επιστροφή στο Παρίσι.
• Ξεκινούν οι διαβουλεύσεις για την ίδρυση του ΕΑΣ.
• Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος με δηλώσεις του από το εξωτερικό δέχεται τη συνεργασία «ακόμη και με τους κομμουνιστές», προκειμένου να ανατραπεί η δικτατορία. (Παύλος Πετρίδης, Ο πολιτικός Θεοδωράκης (1940-1996),Προσκήνιο, Αθήνα 1997, σ. 186)
• Το ΠΑΚ του Ανδρέα Παπανδρέου δημιουργεί προστριβές με τη Δημοκρατική Άμυνα. (Δ.Α) Τελικά, δεν βρίσκεται κοινός τόπος συμφωνίας μεταξύ τους.
• Λονδίνο, 27 Οκτωβρίου 1970. Πρώτη σύσκεψη των αντιστασιακών οργανώσεων για την ίδρυση του ΕΑΣ. Συμμετέχουν: Δημοκρατική Άμυνα (σοσιαλιστές προερχόμενοι από την Ένωση Κέντρου), ΠΑΜ, Υπερασπιστές της Ελευθερίας (δημοκρατικοί αξιωματικοί). Η οργάνωση των βασιλοφρόνων αξιωματικών Ελεύθεροι Έλληνες έχει δηλώσει ότι θα συμμετάσχει. Όμως, για άγνωστους λόγους, οι εκπρόσωποί τους δεν φτάνουν στη συνάντηση ποτέ. Εκπροσωπούνται από τους Υπερασπιστές. Το ΠΑΚ, η αντιδικτατορική οργάνωση του Ανδρέα Παπανδρέου, στέλνει παρατηρητή.
• Προς το τέλος του 1970 οι εκπρόσωποι των οργανώσεων συντάσσουν την Ιδρυτική Διακήρυξη του ΕΑΣ. Τη στέλνουν στον Παπανδρέου με την ελπίδα ότι θα την υπογράψει. Βασικό σημείο της Διακήρυξης είναι το τελευταίο της άρθρο που αναφέρει: «Εθνική Ανεξαρτησία: Η ελληνική αντίσταση αγωνίζεται για μια Ελλάδα απαλλαγμένη από οποιαδήποτε ξένη επέμβαση. Η Ελλάδα θα καθορίζει την εξωτερική της πολιτική με μόνο γνώμονα τα συμφέροντα του ελληνικού λαού» (Πετρίδης, 200)
• Ακολουθεί η μακρά σιωπή του Παπανδρέου έως τον Ιούνιο του 1971.
Οριστική διάλυση του ΕΑΣ
Οι διαβουλεύσεις συνεχίζονται έως και τον Δεκέμβρη του 1972. Οι συνομιλίες των εμπλεκομένων μερών δημοσιεύονται ελεύθερα στο περιοδικό του ΠΑΜ Τετράδια της Δημοκρατίας, ώστε να ενημερώνονται οι ελληνικές οργανώσεις. (Συμπεριλαμβάνονται στο Χρέος, τ. Γ’ σ. 655-725)
• Ντίσελντορφ Γερμανίας, 5 Μαΐου 1971. Η πρώτη και τελευταία δημόσια εμφάνιση του ΕΑΣ.
• 12 Ιουνίου. Ο Ανδρέας Παπανδρέου θέτει ως προϋπόθεση συμμετοχής του ΠΑΚ την επιβεβαίωση πως οι οργανώσεις που συμμετέχουν πρεσβεύουν πως «μοναδικός δρόμος για την απελευθέρωση είναι η δυναμική αναμέτρηση με τις δυνάμεις κατοχής, εγχώριες και ξένες» (!).
• Το ΠΑΚ θέτει μέσω των επιστολών του διάφορα ιδεολογικά και, δήθεν, οργανωτικά προβλήματα.
• Λονδίνο, Δεκέμβρης 1972. Τελευταία σύσκεψη του ΕΑΣ. Οι βασιλόφρονες αξιωματικοί προσκομίζουν σχέδιο κατάληψης της Κρήτης, σύμφωνα με το οποίο η προσωρινή Κυβέρνηση του ΕΑΣ θα μπορούσε να συνεχίσει ενιαία τον αγώνα από ελληνικό έδαφος. Μάλιστα, δέχονται την απαίτηση του Παπανδρέου να μην επιστρέψει ο βασιλιάς στην Ελλάδα και να γίνει δημοψήφισμα. Ο Παπανδρέου απορρίπτει την πρότασή τους. Θέτει νέα προϋπόθεση: να διακηρυχθεί ότι το θέμα του θρόνου έχει λυθεί de facto.
• To Εθνικό Αντιστασιακό Συμβούλιο διαλύεται.
• Στην Ελλάδα δεν γίνεται καμία ενέργεια από πλευράς ηγεσιών για να δημιουργηθεί ενωμένο αντιδικτατορικό κίνημα. Ο κίνδυνος είναι η χούντα να παραμείνει πολλά χρόνια, να εμποδίσει την ανάπτυξη της χώρας και να αλλοτριώσει οριστικά τον λαό τόσο ως προς το δημοκρατικό του φρόνημα όσο και ως προς την πολιτισμική του ταυτότητα.
• Λονδίνο 16 Ιανουαρίου 1973. Ο Θεοδωράκης σε συνέντευξη τύπου προτείνει τη «λύση Καραμανλή».
• Ακολουθούν τα γεγονότα του Πολυτεχνείου και η εισβολή των Τούρκων στην Κύπρο. Οι δικτάτορες παραδίδουν την εξουσία στους πολιτικούς, των οποίων ηγείται ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος.
Επιστροφή Καραμανλή. Υποδοχή του από χιλιάδες λαού. Στις 4:15 το πρωί ορκίζεται πρωθυπουργός. Σχηματίζεται κυβέρνηση εθνικής ενότητας. Όμως, χωρίς τους αγωνιστές του αντιδικτατορικού αγώνα.
Η χαμένη ευκαιρία της προοδευτικής διακυβέρνησης
Την ημέρα της επιστροφής του (24.7.1974) ο Θεοδωράκης προσκαλείται σε επείγουσα σύσκεψη ηγετικών στελεχών της Αντίστασης και των δύο Κ.Κ. στο σπίτι του Βασίλη Φίλια (στελέχους της Δ.Α). Η πρωτοβουλία ήταν του Μανώλη Γλέζου.
Παραβρίσκονται: Αντιπρόσωποι του ΚΚΕ, του ΚΚΕ Εσωτερικού, του ΠΑΚ, των Σοσιαλιστών των Νέων Δυνάμεων, ο σμήναρχος Μήνης (ανεξάρτητος κεντρώος), ο Ανδρέας Λεντάκης (ανεξάρτητος κομμουνιστής) και άλλοι― περίπου τριάντα άτομα.
Προτείνουν να συντάξουν μία επιστολή διαμαρτυρίας για τον αποκλεισμό των οργανώσεων της αντίστασης από την κυβέρνηση εθνικής ενότητας.
Ο Θεοδωράκης αντιπροτείνει να δημιουργηθεί μία πολιτική κίνηση, η οποία θα αποτελείται από όλες τις αριστερές δυνάμεις του αντιδικτατορικού αγώνα, και να πάρει μέρος στις εκλογές. Συμφωνούν.
Ο Λεντάκης και ο Σάκης Καράγιωργας αναλαμβάνουν να γράψουν τη διακήρυξη- πρόταση για μια «δημοκρατική σοσιαλιστική λύση».
Την επόμενη συναντιούνται και συντάσσουν τη διακήρυξη. Όλοι ετοιμάζονται να υπογράψουν.
Τότε, μπαίνει στο δωμάτιο ο εκπρόσωπος του Ανδρέα Παπανδρέου και ενημερώνει ότι ο επικεφαλής του ΠΑΚ δεν θα υπογράψει προτού επιστρέψει στην Ελλάδα.
Οι αντιπρόσωποι των οργανώσεων αποστασιοποιούνται, όπως και ο Γλέζος. Μένουν οι παλιοί κομμουνιστές. Ο Νίκανδρος Κεπέσης, ο Λεωνίδας Κύρκος, ο Λεντάκης και ο Θεοδωράκης.
Αποτελέσματα των πρώτων μεταπολιτευτικών εκλογών: ΝΔ 54,37%, Ένωση Κέντρου 20,42%, ΠΑΣΟΚ 3,58%, Ενωμένη Αριστερά 9,47%. Αν είχαν ενωθεί, θα ήταν αξιωματική αντιπολίτευση και οι πολιτικές εξελίξεις θα διαμορφώνονταν διαφορετικά.
Ένας νέος κύκλος διαίρεσης άνοιγε για τους Έλληνες. Κύκλος που έγινε δίνη και μέσα της περιδινούνται όλες οι γενιές από τη μεταπολίτευση μέχρι σήμερα με τις γνωστές τραγικές συνέπειες για την Ελλάδα και τον ελληνισμό.